રેટ્રોગ્રેડ સ્ખલન: જ્યારે શુક્રાણુ ખોટી દિશામાં જાય, તો તે ફળદ્રુપતા માટે શું અર્થ રાખે છે?

જ્યારે કોઈ પુરુષ ક્લાઇમેક્સ પર પહોંચે છે પરંતુ ઓછું કે બિલકુલ વીર્ય બહાર નીકળતું નથી, ત્યારે તે ગૂંચવણભર્યું લાગી શકે છે, ખાસ કરીને જો તે અને તેના જીવનસાથી ગર્ભધારણનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હોય. અમદાવાદના બિરલા ફર્ટિલિટી એન્ડ આઇવીએફ (Birla Fertility & IVF)ના ફર્ટિલિટી નિષ્ણાત ડૉ. નિમિષા શાંતિલાલ પંડ્યા કહે છે કે તેનું એક સંભવિત કારણ રેટ્રોગ્રેડ સ્ખલન છે, જેમાં વીર્ય પેનિસ મારફતે શરીરની બહાર નીકળવાને બદલે મૂત્રાશયમાં જાય છે.

સામાન્ય સ્ખલન દરમિયાન, મૂત્રાશયના ગળા પર આવેલા સ્નાયુઓ બંધ થાય છે જેથી વીર્ય પાછળની દિશામાં ન વહે. જો તે યોગ્ય રીતે બંધ ન થાય, તો વીર્ય મૂત્રાશયમાં જતું રહે છે અને પછીથી પેશાબ સાથે બહાર નીકળે છે. ક્લાઇમેક્સ પોતે સામાન્ય લાગી શકે છે, જેનો અર્થ એ કે જ્યાં સુધી દંપતી ફળદ્રુપતાની ચિંતાઓની તપાસ શરૂ ન કરે, ત્યાં સુધી આ ફેરફાર નોંધાયો ન હોઈ શકે.

તેનું કારણ શું છે?
રેટ્રોગ્રેડ સ્ખલન ઘણા કારણોસર વિકસી શકે છે. ડાયાબિટીસ મૂત્રાશયના ગળાને નિયંત્રિત કરતી ચેતાઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. પ્રોસ્ટેટ, મૂત્રાશય કે પેલ્વિસના અન્ય ભાગો પર થતી સર્જરી વીર્યની દિશા નિયંત્રિત કરતા સ્નાયુઓને અસર કરી શકે છે. હાઈ બ્લડ પ્રેશર કે પ્રોસ્ટેટની સમસ્યાઓ માટેની કેટલીક દવાઓ પણ સ્ખલનને અસર કરી શકે છે. કરોડરજ્જુની ઇજા કે અન્ય ન્યુરોલોજિકલ સ્થિતિઓને કારણે પણ તે થઈ શકે છે.

તેના સૌથી સ્પષ્ટ ચિહ્નો છે સૂકું ક્લાઇમેક્સ, સ્ખલન દરમિયાન ખૂબ ઓછું વીર્ય અને સંભોગ પછી મેઘધનુષી અથવા ઝાંખો પેશાબ. આમાંથી કોઈપણ લક્ષણ નિદાન માટે નિર્ણાયક કહી શકાય નહીં. ડૉક્ટર ક્લાઇમેક્સ પછી તરત લેવામાં આવેલા પેશાબના નમૂનામાં શુક્રાણુ માટે તપાસ કરી શકે છે. આનાથી જાણવામાં મદદ મળે છે કે વીર્ય સામાન્ય રીતે બહાર નીકળવાને બદલે મૂત્રાશયમાં ગયું છે કે નહીં.

શું રેટ્રોગ્રેડ સ્ખલનવાળો પુરુષ બાળકને જન્મ આપી શકે છે?
આ સ્થિતિ કુદરતી ગર્ભધારણને મુશ્કેલ બનાવી શકે છે, કારણ કે ઓછું કે બિલકુલ વીર્ય યોનિમાં પહોંચતું નથી. જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે વૃષણોએ શુક્રાણુ બનાવવાનું બંધ કરી દીધું છે. મુશ્કેલી શરીરની બહાર શુક્રાણુના પરિવહનની રીતમાં હોઈ શકે છે.

સારવાર મૂળ કારણ પર આધારિત હોય છે. જો કોઈ દવા જવાબદાર હોય, તો ડૉક્ટર પ્રિસ્ક્રિપ્શન બદલવાનું વિચારી શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, દવાઓ સ્ખલન દરમિયાન મૂત્રાશયના ગળાને બંધ થવામાં મદદ કરી શકે છે, જોકે તે દરેક માટે યોગ્ય નથી અને સર્જરીને કારણે કાયમી ફેરફાર થયો હોય ત્યારે તે કામ કરી ન શકે.

જો સામાન્ય સ્ખલન પુનઃસ્થાપિત ન થઈ શકે, તો પણ ફળદ્રુપતાની સારવાર શક્ય હોઈ શકે છે. ક્યારેક સ્ખલન પછી પેશાબમાંથી શુક્રાણુ એકત્રિત કરી શકાય છે, લેબોરેટરીમાં પ્રક્રિયા કરી શકાય છે અને ઇન્ટ્રાયુટરિન ઇનસેમિનેશન (IUI) કે ઇન વિટ્રો ફર્ટિલાઇઝેશન (IVF) માટે વાપરી શકાય છે. યોગ્ય અભિગમ શુક્રાણુની ગુણવત્તા, મેળવેલી માત્રા અને દંપતીના વ્યાપક ફળદ્રુપતા મૂલ્યાંકન પર આધારિત હોય છે.

જે પુરુષોને સતત સૂકાં ક્લાઇમેક્સ કે વીર્યની માત્રામાં ફેરફાર દેખાય, તેમણે તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ, ખાસ કરીને જો તેઓ ગર્ભધારણનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હોય. ફર્ટિલિટી નિષ્ણાત કે યુરોલોજિસ્ટ કારણ ઓળખી શકે છે અને યોગ્ય વિકલ્પો વિશે ચર્ચા કરી શકે છે. વહેલું મૂલ્યાંકન દંપતીને ગર્ભધારણને અસર કરતું શું છે અને કઈ સારવાર સૌથી વધુ સફળ થવાની શક્યતા ધરાવે છે તે નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.